Możliwość skutecznego odzyskania danych z wewnętrznej pamięci komputera, laptopa lub serwera nigdy nie jest gwarantowana. Każdy przypadek utraty danych jest inny, a ostateczny rezultat zależy od wielu wzajemnie powiązanych czynników technicznych i użytkowych. Zrozumienie tych czynników pozwala lepiej ocenić szanse powodzenia oraz uniknąć działań, które mogłyby bezpowrotnie zniszczyć dane.

Czas, jaki upłynął od momentu utraty danych

Jednym z najważniejszych czynników jest ilość czasu, jaka minęła od chwili zniknięcia plików. Im dłużej nośnik był używany po utracie danych, tym większe jest ryzyko, że obszary pamięci zajmowane wcześniej przez utracone pliki zostały nadpisane nowymi danymi. Każda instalacja programu, zapis dokumentu, aktualizacja systemu czy nawet praca systemu w tle zwiększa prawdopodobieństwo trwałego zniszczenia danych.

Z tego względu po stwierdzeniu utraty danych zaleca się natychmiastowe zaprzestanie korzystania z nośnika. Jedynymi dopuszczalnymi operacjami powinny być działania bezpośrednio związane z odzyskiwaniem danych, najlepiej prowadzone na kopii nośnika, a nie na oryginale.

Rodzaj nośnika danych

Typ nośnika, z którego utracono dane, ma kluczowe znaczenie dla powodzenia odzysku. W przypadku dysków SSD sytuacja jest szczególnie skomplikowana ze względu na mechanizm TRIM. Funkcja ta, domyślnie aktywna w większości nowoczesnych dysków, usuwa informacje o skasowanych blokach, fizycznie czyszcząc je w celu poprawy wydajności i żywotności nośnika. W praktyce oznacza to, że dane usunięte z SSD bardzo często nie nadają się do odzyskania. Odzyskiwanie skasowanych danych z dysku SSD lub po formatowaniu jest jednak możliwe przy użyciu profesjonalnego oprogramowania, a nasze laboratorium oferuje takie usługi.

Dyski HDD nie korzystają z mechanizmu TRIM, jednak są znacznie bardziej podatne na uszkodzenia fizyczne. Niewłaściwe obchodzenie się z nimi podczas prób odzyskiwania danych, narażenie na wstrząsy, wibracje, przepięcia lub przegrzewanie może doprowadzić do pogłębienia uszkodzeń i całkowitej utraty danych. Dlatego wymagają one szczególnej ostrożności oraz odpowiednich warunków pracy.

Rzeczywista przyczyna utraty danych

Nie każda utrata danych ma ten sam charakter. W przypadku użycia narzędzi do trwałego kasowania plików, tzw. shredderów, lub niskopoziomowego formatowania, dane są nadpisywane zerami lub określonymi wzorcami. Takie operacje z założenia uniemożliwiają późniejszy odzysk informacji.

W innych sytuacjach, takich jak przypadkowe usunięcie plików, szybkie formatowanie czy uszkodzenie systemu plików, dane często fizycznie nadal znajdują się na nośniku do momentu ich nadpisania. W takich przypadkach możliwe jest ich odzyskanie, jednak jakość i kompletność odzyskanych danych zależą m.in. od typu systemu plików oraz stopnia jego uszkodzenia.

Obecność szyfrowania danych

Szyfrowanie nośnika samo w sobie nie wyklucza odzyskiwania danych, ale znacząco podnosi poziom trudności. Aby odzysk był możliwy, musi istnieć przynajmniej jedna sprawna metoda odszyfrowania danych, taka jak klucz szyfrujący, hasło, plik klucza lub dostęp do mechanizmu autoryzacji.

Równie istotny jest stan obszarów nośnika zawierających metadane szyfrowania. Jeśli struktury te ulegną poważnemu uszkodzeniu, dostęp do danych staje się praktycznie niemożliwy nie tylko dla oprogramowania do odzysku, ale również dla systemu operacyjnego czy jakiegokolwiek innego narzędzia.

Stan fizyczny nośnika

Fizyczna kondycja nośnika ma bezpośredni wpływ na sens podejmowania samodzielnych prób odzysku danych. W przypadku wystąpienia objawów wskazujących na uszkodzenie sprzętowe, działania typu „zrób to sam” zazwyczaj nie tylko nie pomagają, ale mogą doprowadzić do nieodwracalnych strat.

Do sygnałów ostrzegawczych należą między innymi brak wykrywania dysku w BIOS lub systemie operacyjnym, nietypowe dźwięki wydawane przez dysk HDD, nieprawidłowa pojemność nośnika lub błędna identyfikacja jego modelu. W takich sytuacjach najlepszym rozwiązaniem jest przekazanie nośnika do profesjonalnego laboratorium odzyskiwania danych, które dysponuje odpowiednim zapleczem technicznym i doświadczeniem.

Typ woluminu logicznego, na którym znajdowały się dane

Istotnym czynnikiem jest także to, na jakiej partycji znajdowały się utracone dane. W wielu komputerach system operacyjny, aplikacje i dane użytkownika są rozdzielone na osobne partycje. Zdarza się jednak, że wszystko znajduje się na jednym woluminie systemowym.

Partycja systemowa jest nieustannie zapisywana, nawet gdy komputer pozornie nie wykonuje żadnych operacji. Procesy systemowe, logi, pliki tymczasowe i aktualizacje powodują ciągłe nadpisywanie danych, co znacznie zwiększa ryzyko trwałej utraty plików.

W przypadku odzyskiwania danych z partycji systemowej zaleca się fizyczne odłączenie nośnika i podłączenie go do innego komputera jako dysku dodatkowego lub uruchomienie systemu z nośnika startowego typu live USB. Dla partycji niesystemowych możliwe jest przeprowadzenie odzysku na tym samym komputerze, pod warunkiem że na problematyczny nośnik nie będą zapisywane żadne nowe dane.

Podsumowanie

Skuteczność odzyskiwania danych zależy od wielu zmiennych, takich jak czas reakcji, rodzaj nośnika, przyczyna utraty danych, obecność szyfrowania, stan fizyczny urządzenia oraz charakter partycji, na której znajdowały się pliki. Każdy nieprzemyślany krok może znacząco obniżyć szanse na powodzenie odzysku. Dlatego w przypadku utraty istotnych danych kluczowe znaczenie ma szybka i świadoma decyzja o dalszych działaniach oraz unikanie eksperymentów, które mogą bezpowrotnie zamknąć drogę do ich odzyskania.