Są dźwięki, których nie chcemy słyszeć. Alarm przeciwpożarowy, pękające szkło, czy charakterystyczne „klik… klik… klik…” dochodzące z wnętrza dysku zainstalowanego w komputerze. Przez lata pracy przy odzyskiwaniu danych nauczyłem się jednego – kiedy klient mówi przez telefon: „mój dysk zaczął klikać / stukać i komputer go nie widzi”, prawie zawsze oznacza to poważny problem mechaniczny.

Dla użytkownika to często moment paniki. Na dysku są zdjęcia z wielu lat, dokumenty firmowe, projekty, archiwa maili. Komputer nagle przestaje widzieć dysk, system się zawiesza albo w ogóle nie startuje. W tle słychać powtarzający się stukot.

W tym artykule wyjaśnię, co tak naprawdę oznacza klikający dysk twardy, skąd bierze się ten dźwięk, jakie są przyczyny uszkodzeń oraz czy odzyskanie danych jest jeszcze możliwe.

Skąd bierze się klikanie dysku twardego

Dysk twardy to urządzenie mechaniczne o niezwykłej precyzji. W jego wnętrzu znajdują się wirujące talerze magnetyczne oraz głowice odczytująco-zapisujące, które poruszają się nad ich powierzchnią z dokładnością liczonych w mikrometrach.

Podczas normalnej pracy głowice błyskawicznie przemieszczają się tuż nad powierzchnią talerzy, szukając odpowiednich sektorów. Wszystko odbywa się niemal bezgłośnie.

Klikanie pojawia się wtedy, gdy mechanizm dysku nie potrafi prawidłowo odczytać informacji potrzebnych do pracy. Głowice próbują odnaleźć tzw. informacje serwisowe zapisane na talerzach. Jeżeli się to nie udaje, dysk wykonuje serię prób inicjalizacji – i właśnie wtedy słyszymy charakterystyczne stukanie.

W praktyce oznacza to, że głowice wykonują ruchy w przód i w tył, uderzając o ograniczniki mechaniczne. Ten dźwięk jest dla specjalisty tak charakterystyczny, że od razu można rozpoznać rodzaj uszkodzenia.

Najczęstsze przyczyny stukania dysku twardego

W laboratorium odzyskiwania danych spotykam się z kilkoma typowymi scenariuszami.

Uszkodzone głowice odczytu i zapisu

To zdecydowanie najczęstsza przyczyna. Głowice mogą zostać uszkodzone na skutek:

• upadku laptopa lub dysku przenośnego

• wstrząsu podczas pracy dysku

• zużycia mechanicznego

• problemów z zasilaniem

• awarii elektronicznej przedwzmacniacza zainstalowanego na ramieniu głowic

Uszkodzona głowica nie potrafi odczytać informacji z powierzchni talerzy, więc dysk zaczyna wielokrotnie próbować inicjalizacji. Efektem jest właśnie cykliczne klikanie.

Uszkodzenie powierzchni talerzy

Jeżeli powierzchnia magnetyczna została uszkodzona, głowice mogą nie być w stanie odczytać kluczowych danych serwisowych. W takiej sytuacji dysk również zaczyna się resetować.

Czasem jest to efekt tzw. head crash, czyli kontaktu głowicy z talerzem i zeszlifowania warstwy magnetycznej.

Problemy z firmware dysku

W niektórych modelach dysków twardych spotyka się również problemy z oprogramowaniem wewnętrznym urządzenia. Jeżeli firmware nie potrafi prawidłowo odczytać danych serwisowych z talerzy, inicjalizacja dysku kończy się niepowodzeniem. 

Objawy dla użytkownika są zawsze bardzo podobne – dysk klika i nie jest wykrywany przez komputer.

Uszkodzenie elektroniki

Rzadziej przyczyną może być uszkodzenie elektroniki sterującej pracą głowic lub silnika. W takim przypadku mechanizm dysku również nie potrafi się prawidłowo uruchomić. Np. w wyniku uszkodzenia pamięci ROM możemy zaobserwować takie objawy.

Dlaczego komputer nie wykrywa dysku

Wielu użytkowników zastanawia się, dlaczego BIOS lub system operacyjny w ogóle nie widzi takiego dysku.

Powód jest prosty. Dysk musi najpierw przejść procedurę inicjalizacji wewnętrznej. W jej trakcie odczytywane są kluczowe informacje serwisowe zapisane na talerzach. Dopiero gdy ten proces zakończy się powodzeniem, dysk zgłasza się do komputera. Jeżeli inicjalizacja się nie powiedzie, komputer traktuje dysk tak, jakby w ogóle go nie było.

Dlatego w przypadku klikającego dysku bardzo często nie zobaczymy go ani w systemie operacyjnym, ani w BIOS-ie.

Największy błąd użytkowników – próby domowej naprawy

Kiedy ktoś słyszy klikanie dysku, zaczyna szukać rozwiązań w internecie. Niestety często trafia na bardzo niebezpieczne porady.

Do najczęstszych należą:

• zamrażanie dysku w lodówce

• otwieranie obudowy dysku

• uderzanie w obudowę

• wielokrotne próby uruchamiania

• podłączanie do różnych komputerów i adapterów

Z mojego doświadczenia wynika, że takie działania niemal zawsze pogarszają sytuację. Włączanie dysku z uszkodzonymi głowicami może doprowadzić do uszkodzeń powierzchni talerzy. 

Dysk twardy pracuje w środowisku niemal sterylnym. Wystarczy mikroskopijna drobina kurzu, aby przy prędkości obrotowej talerzy wynoszącej 5400 lub 7200 obr./min doprowadzić do poważnych uszkodzeń powierzchni.

Otwarcie dysku w domu niemal zawsze kończy się nieodwracalnym zniszczeniem danych.

Dlaczego zwykły serwis komputerowy nie odzyska danych z klikającego dysku

Wielu użytkowników oddaje dysk do lokalnego serwisu komputerowego. Problem polega na tym, że większość takich punktów zajmuje się naprawą systemów operacyjnych, wymianą podzespołów czy instalacją oprogramowania.

Odzyskiwanie danych z uszkodzonego mechanicznie dysku to zupełnie inna dziedzina.

Profesjonalne laboratorium odzyskiwania danych musi posiadać między innymi:

• komorę bezpyłową lub clean room

• specjalistyczne narzędzia do wymiany głowic

• zaplecze części zamiennych

• sprzęt diagnostyczny klasy laboratoryjnej

Jednym z najważniejszych narzędzi w tej branży jest system PC-3000 firmy ACE Laboratory, który pozwala komunikować się z dyskiem na bardzo niskim poziomie i omijać wiele ograniczeń standardowych kontrolerów. Pozwala również odczytać parametry głowic takie jak wersja układu przedwzmacniacza, wersja jego oprogramowania czy tolerancję przesunięć. Często nie wystarczy po prostu wziąć drugi taki sam dysk i przełożyć głowice. Czasem potrzeba sprawdzić 5, 10 a nawet więcej dysków zanim trafimy na kompatybilne głowice.

Bez takiego sprzętu odzyskiwanie danych z uszkodzonego mechanicznie dysku jest w praktyce niemożliwe.

Jak wygląda profesjonalne odzyskiwanie danych z klikającego dysku

Proces odzyskiwania danych w laboratorium składa się z kilku etapów.

Najpierw przeprowadzana jest szczegółowa diagnostyka. Sprawdzamy stan elektroniki, firmware oraz reakcję dysku na komendy serwisowe.

Jeżeli potwierdzi się uszkodzenie mechaniczne, dysk trafia do komory bezpyłowej. Tam wykonuje się operacje takie jak:

• wymiana zespołu głowic

• odblokowanie silnika

• naprawa mechaniki dysku

Po przywróceniu podstawowej sprawności urządzenia rozpoczyna się najbardziej czasochłonny etap – posektorowa kopia danych. W praktyce oznacza to powolne kopiowanie informacji z talerzy na inny nośnik z pomijaniem uszkodzonych obszarów.

Dopiero z takiej kopii można później odbudować strukturę plików.

Czy dane z klikającego dysku da się odzyskać?

To pytanie słyszę niemal codziennie.

Odpowiedź brzmi: bardzo często tak, ale nie zawsze.

Skuteczność odzyskiwania danych zależy głównie od:

• stopnia uszkodzenia powierzchni talerzy

• liczby uszkodzonych głowic

• liczby wcześniejszych prób uruchamiania dysku

• ingerencji osób trzecich

Im szybciej dysk trafi do laboratorium, tym większa jest szansa na odzyskanie danych.

Najważniejsza rada na koniec

Jeżeli dysk twardy zaczyna klikać lub stukać, a komputer przestaje go wykrywać, najlepszą decyzją jest natychmiastowe wyłączenie urządzenia.

Każda kolejna próba uruchomienia może pogłębiać uszkodzenia. Klikający dysk twardy to niemal zawsze problem mechaniczny, którego nie da się naprawić domowymi metodami ani w zwykłym serwisie komputerowym. Tego typu przypadki wymagają pracy w profesjonalnym laboratorium odzyskiwania danych.

A jeśli miałbym dodać jedną radę wynikającą z wielu lat doświadczenia, brzmiałaby ona bardzo prosto.

Najlepszym sposobem odzyskiwania danych jest… posiadanie aktualnej kopii zapasowej. Niemniej jeśli takiej kopii nie ma - zapraszamy na bezpłatną wycenę do naszego Centrum Odzyskiwania Danych Mega Serwis w Warszawie.