Wiele poradników powtarza, że po usunięciu pliku z dysku SSD nie ma już czego ratować, bo „TRIM wszystko skasował”. To uproszczenie, które często prowadzi do rezygnacji z odzysku danych, który wciąż jest możliwy. TRIM nie jest poleceniem fizycznego wymazania pamięci. Żeby zrozumieć, dlaczego dane przeważnie wciąż znajdują się na dysku, trzeba zajrzeć do środka SSD.

Czym jest TRIM i po co go stworzono

Dysk SSD nie potrafi nadpisać zapisanej komórki tak jak dysk talerzowy. Zanim zapisze nowe dane, musi wyczyścić cały blok pamięci NAND, a to operacja powolna. TRIM powstał po to, żeby system operacyjny mógł poinformować dysk, które obszary przestały być potrzebne. Dzięki temu kontroler może zawczasu przygotować wolne bloki i utrzymać wysoką wydajność zapisu. Ważne jest to, czym TRIM nie jest. To tylko informacja przekazana kontrolerowi, a nie rozkaz natychmiastowego wymazania danych.

Translator – mapa, która decyduje o wszystkim

System operacyjny widzi dysk jako ciąg ponumerowanych sektorów. W pamięci NAND dane leżą jednak zupełnie gdzie indziej, rozproszone po wielu kościach i blokach. Łączy je translator (FTL, Flash Translation Layer), czyli wewnętrzna mapa prowadzona przez kontroler. Mówi ona, w którym fizycznym miejscu pamięci leży każdy logiczny sektor. Gdy dysk otrzymuje polecenie TRIM, kontroler przede wszystkim zmienia wpisy w tej mapie. Wskazane strony pamięci zostają oznaczone jako nieważne i odłączone od logicznych adresów. Same dane w komórkach NAND na tym etapie zwykle pozostają nienaruszone.

Co się dzieje z plikiem krok po kroku

1. Usunięcie pliku

System plików oznacza miejsce zajmowane przez plik jako wolne. Dane wciąż są na swoim miejscu, a translator nadal wskazuje ich położenie.

2. Polecenie TRIM

System informuje dysk, które sektory zwolniono. W zależności od systemu dzieje się to od razu albo okresowo, np. podczas zaplanowanej optymalizacji dysku.

3. Translator oznacza bloki jako skasowane

Kontroler odłącza strony pamięci od logicznych adresów. Większość nowoczesnych dysków po TRIM zwraca przy odczycie same zera. Dlatego programy do odzyskiwania danych nie znajdują plików, choć ich zawartość wciąż fizycznie leży w pamięci.

4. Garbage collection

Dopiero wewnętrzne porządkowanie pamięci fizycznie kasuje bloki. Kontroler robi to we własnym rytmie, zwykle w tle, gdy dysk jest zasilony i ma mniej pracy. Ten moment jest różny dla różnych modeli i zależy od obciążenia, ilości wolnego miejsca i oprogramowania dysku.

Co dzieje się z danymi na SSD po skasowaniu

Kiedy TRIM w ogóle nie dociera do dysku

Zdarza się też, że polecenie TRIM nigdy nie trafia do SSD. Część obudów i przejściówek USB nie przekazuje tego polecenia. macOS domyślnie wysyła TRIM do zewnętrznych dysków NVMe, ale zwykle nie do zewnętrznych dysków SATA. Także niektóre macierze RAID i starsze systemy operacyjne nie korzystają z TRIM. Ciekawa pułapka czeka osoby, które wyjmują dysk M.2 z obudowy USB i podłączają go bezpośrednio do płyty głównej działającego komputera. System może wtedy wysłać polecenia TRIM, które wcześniej przez obudowę nie przechodziły.

Odbudowa translatora – jak laboratorium odzyskuje „skasowane” bloki

Skoro po TRIM zmienia się głównie mapa, a dane wciąż leżą w pamięci, kluczem do odzysku jest dostęp do pamięci z pominięciem standardowej pracy kontrolera. W dyskach z kontrolerami Phison, Silicon Motion i Maxio laboratorium może przełączyć dysk w tryb technologiczny i odbudować wewnętrzny translator, uwzględniając bloki oznaczone jako skasowane. Z naszego doświadczenia wynika, że dane przeważnie wciąż są obecne w takich dyskach także po szybkim formacie, usunięciu plików, instalacji nowego systemu, a nawet po usunięciu partycji. Szanse maleją z każdą godziną pracy dysku, bo garbage collection stopniowo kasuje kolejne bloki.

Co zrobić po usunięciu danych z SSD

1. Przestań korzystać z dysku i wyłącz komputer. Garbage collection działa tylko wtedy, gdy dysk jest zasilony. 2. Nie instaluj programów do odzyskiwania danych na tym samym dysku. 3. Nie uruchamiaj optymalizacji dysku ani poleceń TRIM. 4. Nie przekładaj dysku z obudowy USB do innego komputera „na próbę”. 5. Sprawdź model dysku i skontaktuj się z laboratorium. Informacja o kontrolerze pozwala wstępnie ocenić szanse.

Kiedy da się odzyskać dane z dysku SSD po skasowaniu

Druga strona medalu – bezpieczeństwo danych

Z tego samego powodu szybki format nie jest bezpiecznym sposobem na wyczyszczenie SSD przed sprzedażą. Jeśli dysk ma trafić w obce ręce, użyj funkcji Secure Erase lub Sanitize producenta, która fizycznie kasuje całą pamięć.

Podsumowanie

TRIM zmienia przede wszystkim mapę dysku, a nie zawartość pamięci. Do czasu, aż garbage collection fizycznie wyczyści bloki, dane przeważnie da się odzyskać metodami laboratoryjnymi. Jeśli usunąłeś ważne pliki z dysku SSD, wyłącz go jak najszybciej i skontaktuj się z nami. Sprawdzimy kontroler i ocenimy szanse, zanim rozpoczniemy prace.