Mobilny charakter dysków zewnętrznych i przenośnych oznacza jedno, są one narażone na upadki, uderzenia i wstrząsy znacznie częściej niż stacjonarne nośniki danych zamontowane wewnątrz komputera. Jeden niefortunny moment – zsunięcie się dysku z biurka, pociągnięcie za kabel USB, upadek z torby czy przypadkowe kopnięcie – może oznaczać uszkodzenie dysku i utratę danych gromadzonych latami.

Niniejszy artykuł stanowi kompleksowe omówienie problematyki odzyskiwania danych z przenośnych nośników, które uległy uszkodzeniu mechanicznemu w wyniku upadku. Jako specjaliści z wieloletnim doświadczeniem w branży data recovery, przedstawiamy pełny obraz sytuacji: od typów stosowanych nośników, przez rodzaje uszkodzeń, aż po realne szanse na odzyskanie cennych informacji.

2. Typy przenośnych nośników danych

Zanim omówimy uszkodzenia, warto zrozumieć różnice konstrukcyjne między popularnymi typami dysków zewnętrznych, ponieważ budowa nośnika bezpośrednio wpływa na jego podatność na uszkodzenia mechaniczne oraz na szanse odzyskania danych.

2.1. Zewnętrzne dyski twarde (HDD)

Zewnętrzne dyski twarde bazują na technologii magnetycznej. Wewnątrz obudowy znajduje się jeden lub więcej talerzy pokrytych warstwą magnetyczną, nad którymi z prędkością kilku tysięcy obrotów na minutę przemieszczają się głowice odczytująco-zapisujące. Dystans między głowicą a powierzchnią talerza jest niewiarygodnie mały – mierzymy go w nanometrach. To sprawia, że nawet niewielki wstrząs podczas pracy dysku może doprowadzić do poważnych uszkodzeń.

Najpopularniejsze formaty to dyski 2,5-calowe (zasilane przez USB, typowe dla dysków przenośnych) oraz 3,5-calowe (wymagające zewnętrznego zasilania, stosowane w stacjonarnych dyskach zewnętrznych). Dyski 2,5-calowe są bardziej odporne na wstrząsy ze względu na mniejszą masę talerzy, ale jednocześnie częściej ulegają uszkodzeniom, ponieważ są zabierane w podróż.

2.2. Zewnętrzne dyski SSD

Dyski SSD (Solid State Drive) nie posiadają części ruchomych. Dane przechowywane są w układach pamięci flash typu NAND. Brak mechanicznych elementów sprawia, że dyski SSD są znacznie bardziej odporne na wstrząsy i upadki niż tradycyjne HDD. Nie oznacza to jednak, że są całkowicie odporne na uszkodzenia – silny upadek może uszkodzić płytkę drukowaną (PCB), złącza, a nawet same kości pamięci.

2.3. Pendrive'y (pamięci USB)

Pendrive'y wykorzystują tę samą technologię pamięci NAND co dyski SSD, lecz w znacznie mniejszej i prostszej formie. Ich kompaktowa budowa czyni je podatnymi na uszkodzenia złącza USB, które jest jednocześnie najbardziej narażonym na siły mechaniczne elementem. Upadek z niewielkiej wysokości rzadko uszkadza sam układ pamięci, natomiast złamanie lub wygięcie złącza jest bardzo częstym problemem.

3. Porównanie podatności na uszkodzenia

4. Rodzaje uszkodzeń po upadku

Upadek dysku zewnętrznego może skutkować szerokim spektrum uszkodzeń – od kosmetycznych po katastrofalne. Charakter i zakres zniszczeń zależy od wielu czynników: wysokości upadku, podłoża, na które spadł nośnik, tego czy dysk pracował w momencie upadku, oraz od typu i konstrukcji samego urządzenia.

4.1. Uszkodzenia mechaniczne dysków HDD

Uszkodzenie głowic odczytująco-zapisujących. To najczęstsze uszkodzenie po upadku pracującego dysku HDD. Głowice, unoszące się na poduszce powietrznej nad wirującymi talerzami, w wyniku wstrząsu mogą uderzyć w powierzchnię talerza (tzw. head crash). Skutkiem jest zarówno uszkodzenie samych głowic, jak i zarysowanie warstwy magnetycznej na talerzu. W laboratorium wymieniamy głowice na kompatybilne z dysku dawcy – jest to procedura wymagająca warunków cleanroomowych i precyzyjnego dopasowania.

Zarysowania powierzchni talerzy (scratches). Gdy głowica uderza w powierzchnię talerza, mogą powstać zarysowania – od mikroskopijnych po widoczne gołym okiem. Zarysowania niszczą warstwę magnetyczną, a dane z uszkodzonych sektorów są nieodwracalnie utracone. Kluczowe jest to, że im większy obszar zarysowań, tym mniejsze szanse na odzyskanie kompletnych danych. Pojedyncze, drobne scratche zwykle nie wykluczają odzyskania większości informacji, ale rozległe uszkodzenia powierzchni drastycznie zmniejszają szanse powodzenia.

Zablokowanie silnika wrzeciona. Silnik napędzający talerze może się zablokować w wyniku odkształcenia osi lub uszkodzenia łożysk. Objawem jest brak jakiejkolwiek reakcji dysku po podłączeniu lub charakterystyczny dźwięk próby rozruchu. Naprawa wymaga przełożenia talerzy do nowej, sprawnej bazy silnika – jest to procedura niezwykle delikatna, ponieważ talerze muszą zachować dokładnie takie same wzajemne położenie jak w oryginalnym dysku.

Uszkodzenie ramienia aktuatora. Aktuator to mechanizm pozycjonujący głowice nad odpowiednimi ścieżkami na talerzach. Jego odkształcenie lub zablokowanie uniemożliwia prawidłowe pozycjonowanie głowic. W zależności od charakteru uszkodzenia, naprawa może obejmować wymianę całego zespołu głowic wraz z aktuatorem lub mechaniczną korektę położenia elementów.

Uszkodzenie elektroniki (PCB). Płytka elektroniki dysku może ulec uszkodzeniu przy silnym uderzeniu – pęknięcie ścieżek, oderwanie elementów SMD lub uszkodzenie układów scalonych. Jest to stosunkowo łatwiejsze do naprawy niż uszkodzenia wewnętrznych mechanizmów, choć wymaga przeniesienia ROM-u z oryginalnej płytki na płytkę zastępczą lub przeprogramowania firmware'u.

4.2. Uszkodzenia dysków SSD po upadku

Uszkodzenie płytki drukowanej (PCB). Najczęstszy typ uszkodzenia SSD po upadku. Pęknięcia płytki mogą przerwać ścieżki łączące kontroler z kośćmi pamięci NAND. Diagnoza wymaga dokładnej inspekcji pod mikroskopem, a naprawa – w zależności od skali – może obejmować lutowanie lub odczyt bezpośredni z kości pamięci.

Uszkodzenie złącza. Złącze SATA, USB-C lub M.2 może zostać fizycznie uszkodzone, utrudniając lub uniemożliwiając komunikację z komputerem. W wielu przypadkach naprawa jest stosunkowo prosta i polega na wymianie lub ponownym przylutowaniu złącza.

Uszkodzenie kontrolera. Kontroler SSD to specjalizowany procesor zarządzający operacjami odczytu i zapisu oraz mapowaniem logiczno-fizycznym bloków pamięci. Jego uszkodzenie wymaga zaawansowanych technik odzysku, w tym bezpośredniego odczytu danych z kości NAND i ręcznej rekonstrukcji struktury danych przy użyciu specjalistycznego oprogramowania (np. PC-3000 Flash, Flash Extractor). Przy upadku potrafią zerwać się połączenia lutownicze między układem a płytką elektroniczną. 

Uszkodzenie kości pamięci NAND. Choć rzadkie, silny upadek może fizycznie uszkodzić chipy pamięci. Pęknięcie kości NAND oznacza trwałą utratę przechowywanych na niej danych. Pozostałe, sprawne kości mogą jednak zostać odczytane.

4.3. Uszkodzenia pendrive'ów

Złamanie lub wygięcie złącza USB. Zdecydowanie najczęstsza usterka. Złącze USB typu A jest szczególnie podatne na siły boczne. Pendrive wbity w port komputera i poddany sile mechanicznej (np. przy upadku laptopa) może ulec złamaniu. Naprawa polega na przylutowaniu nowego złącza lub podłączeniu bezpośrednio do padów na płytce.

Pęknięcie płytki PCB. Przy silniejszym upadku lub zgnieceniu płytka drukowana pendrive'a może pęknąć. Jeśli pęknięcie przebiega przez kość pamięci NAND, dane mogą być nieodwracalnie utracone. Jeśli kość jest nienaruszona, możliwy jest odczyt bezpośredni (chip-off).

Oderwanie komponentów. Miniaturowe elementy SMD (rezystory, kondensatory, rezonatory) mogą odpaść od płytki. Profesjonalna diagnoza i ponowne przylutowanie elementów zwykle przywraca funkcjonalność.

5. Diagnostyka – co robić po upadku dysku

Prawidłowe postępowanie bezpośrednio po upadku dysku ma kluczowe znaczenie dla szans na odzyskanie danych. Poniżej przedstawiamy zalecenia, które powinien znać każdy użytkownik przenośnych nośników danych.

5.1. Zasady pierwszej reakcji po upadku dysku

1.    Nie podłączaj dysku ponownie. Każda próba uruchomienia uszkodzonego dysku HDD może pogłębić uszkodzenia – głowice mogą dalej rysować talerze, niszcząc kolejne sektory z danymi.

2.    Nie potrząsaj dyskiem. Potrząsanie może spowodować dalsze przemieszczenie uszkodzonych elementów i pogłębić zniszczenia.

3.    Nie otwieraj obudowy dysku HDD. Dyski twarde wymagają warunków cleanroom (komory laminarnej). Otwarcie dysku w normalnych warunkach grozi zanieczyszczeniem talerzy drobnymi cząstkami kurzu.

4.    Nie korzystaj z oprogramowania do odzyskiwania danych. Programy typu Recuva czy TestDisk są przeznaczone do odzyskiwania danych po usunięciu logicznym, nie po uszkodzeniach mechanicznych. Uruchomienie ich na mechanicznie uszkodzonym dysku grozi dalszym zniszczeniem.

5.    Skontaktuj się z naszym profesjonalnym laboratorium tel: 609 123 321. Im szybciej dysk trafi do specjalistów, tym większe szanse na pełne odzyskanie danych.

5.2. Objawy wskazujące na rodzaj uszkodzenia

6. Profesjonalny proces odzyskiwania danych

Profesjonalne odzyskiwanie danych z mechanicznie uszkodzonego dysku to wieloetapowy proces wymagający specjalistycznego sprzętu, doświadczenia i odpowiednich warunków pracy. Poniżej przedstawiamy typowy przebieg zlecenia w profesjonalnym laboratorium.

6.1. Wstępna diagnostyka

Każde zlecenie rozpoczyna się od szczegółowej diagnostyki, obejmującej oględziny zewnętrzne (stan obudowy, złączy, widoczne uszkodzenia), ocenę dźwięków wydawanych przez dysk po podłączeniu, analizę elektroniki za pomocą multimetru i oscyloskopu, a w przypadku dysków HDD – otwarcie w cleanroomie i inspekcję stanu talerzy oraz głowic. Na podstawie diagnostyki specjalista określa rodzaj uszkodzenia, plan naprawy oraz szacunkowe szanse na odzyskanie danych.

6.2. Naprawa i odczyt w laboratorium

Dla dysków HDD: Naprawa odbywa się w pomieszczeniu czystym (cleanroom) klasy ISO 5 lub wyższej. W zależności od uszkodzenia, może obejmować wymianę głowic, odblokowanie lub wymianę silnika, przełożenie talerzy, naprawę elektroniki PCB lub odbudowę modułów serwisowych firmware'u. Po naprawie mechanicznej dane odczytywane są za pomocą specjalistycznych systemów takich jak PC-3000, DeepSpar, czy Atola, które pozwalają na kontrolowany, bezpieczny odczyt z pominięciem uszkodzonych sektorów.

Dla dysków SSD: Naprawa może obejmować naprawę PCB, wymianę kontrolera lub – w najpoważniejszych przypadkach – bezpośredni odczyt kości NAND (chip-off). Odczytane surowe dane wymagają następnie rekonstrukcji algorytmicznej: odtworzenia tablicy translacji adresów, kolejności bloków, dekodowania ECC i składania fragmentów w spójny obraz danych.

Dla pendrive'ów: Najczęściej wykonywana jest naprawa złącza USB, a w przypadku uszkodzenia PCB – odczyt chip-off z kości NAND. Proces rekonstrukcji danych z surowego zrzutu NAND jest analogiczny jak w przypadku dysków SSD.

6.3. Weryfikacja i przekazanie danych

Po zakończeniu odczytu nasi specjaliści weryfikują odzyskane dane: sprawdzają integralność plików, strukturę katalogów i kompletność najważniejszych wskazanych przez klienta danych. Odzyskane dane przekazywane są na nowym nośniku – najczęściej na dysku zewnętrznym lub poprzez szyfrowane łącze internetowe.